ТЭАТРА́ЛЬНАЯ МУ́ЗЫКА,

музыка да спектакляў драм т-раў; абавязковы кампанент сцэнічнага мастацтва. Істотна ўплывае на форму і змест спектакля, ідэйны сэнс драм. твора, на яго рытм і тэмп, надае дзеянню інтанац. адзінства, падкрэслівае кульмінацыі, характарызуе дзейных асоб, стварае пэўную эмац. атмасферу, канкрэтызуе час і месца дзеяння. Т.м. падзяляюць на ўнутрысцэн., прадугледжаную драматургам і абумоўленую сітуацыяй (песні, танцы, сігналы, фанфары), а таксама музыку, вынесеную за рамкі сцэн. дзеяння («па-за сцэнай»), якая вылучаецца абагульненым сэнсам і канцэнтруе ідэю пастаноўкі ў цэлым (уступы, антракты, застаўкі, фіналы). Для сучаснага т-ра характэрна музыка, што выконвае функцыі каментарыя і падтэксту, сэнсавай і эмац нюансіроўкі, «мікраструктурнасць» муз. пабудоў, разамкнутасць фрагментаў цытаванай музыкі, выкарыстанне магнітафонных запісаў, увядзенне сінтэзатара. Магчымасць выкарыстання музыкі ўсіх часоў і народаў і стварэнне ўласнай гукавой сферы спектакля можа прыводзіць да падбору музыкі, т.зв. абсалютызаванага муз. афармлення, ці абмежавання толькі шума-муз. эфектамі і гукапісам. Важную ролю адыгрываюць суадносіны запісанай і «жывой» музыкі, а таксама сучаснай быт. і эстр. (масавай) музыкі.

Гісторыя Т.м. ўзыходзіць ад сінкрэтызму нар. абрадаў і відовішчаў да сінтэтычнасці ант. і стараж.-ўсх. драмы, ад літургіі і містэрыі сярэдневякоўя да нар. драмы. У прафес. еўрап. т-ры да сярэдзіны 18 ст. музыка свабодна пераносілася з аднаго спектакля ў другі. Пытанне пра непасрэдную сувязь музыкі са зместам п’есы ўзняў Г.​Лесінг («Гамбургская драматургія», 1769). У 19 ст. Т.м. ўяўляла сабой пераважна закончаныя муз. нумары для сімф. аркестра ці вак.-інструментальныя. Сярод найб. значных музыка Л.​Бетховена, Ф.​Мендэльсона, Р.​Шумана, Э.​Грыга, Ж.​Бізэ, М.​Глінкі, П.​Чайкоўскага. На мяжы 19—20 ст. у Т.м. ўзнік новы кірунак, прадстаўнікі якога (рэжысёры К.​Станіслаўскі, У.​Меерхольд, Э.​Крэг) выступілі за стварэнне музыкі не да п’есы, а да канкрэтнай пастаноўкі, з улікам яе спецыфікі і асаблівасцей, што прывяло да пошукаў новых гукавых фарбаў, выкарыстання арыгінальнай інструментоўкі, арганічнасці ўвядзення муз. эпізоду ў драму. Сярод дасягненняў Т.м. 20 ст. — калектыўныя творы членаў франц. «Шасцёркі», ням. аўтараў К.​Орфа, К.​Вейля, Г.​Эйслера, П.​Дэсаў да твораў Б.​Брэхта. Сярод буйных партытур сав. Т.м. — музыка С.​Пракоф’ева, Ю.​Шапорына, Ц.​Хрэннікава. А.​Хачатурана, Г.​Свірыдава і інш.

На Беларусі вядома пра выкарыстанне музыкі ў паказах школьных і спектаклях прыватнаўласніцкіх т-раў, указанні на муз. эпізоды сустракаюцца ў творах Сімяона Полацкага (17 ст.) і Ф.​У.​Радзівіл (18 ст.). Развіццё бел. нац. т-ра звязана з нар. музыкай (пастаноўкі І.​Буйніцкага, п’есы В.​Дуніна-Марцінкевіча). У 1920—30-я г. на далейшае развіццё Т.м. паўплывала дзейнасць БДТ-1 (меў хор і балетную трупу), БДТ-3, БДТ-2, з якімі звязана дзейнасць кампазітараў А.​Аленіна, А.​Грачанінава, А.​Красева, У.​Крукава, Л.​Маркевіча, Р.​Пукста, Н.​Сакалоўскага, У.​Тэраўскага. 1930—40-я г. адметныя паяўленнем у т-рах значных буйнамаштабных партытур да спектакляў; музыка Я.​Цікоцкага («Бацькаўшчына» К.​Чорнага, 1932, «Паўлінка» Я.​Купалы, 1944), В.​Залатарова («Канец дружбы» К.​Крапівы, 1934), Цікоцкага і І.​Любана («Кацярына Жарнасек» М.​Клімковіча, 1938; усе ў БДТ-1), Любана («Несцерка» В.​Вольскага ў БДТ-2, 1941). У 1950—70-я г. з драм. тэатр. калектывамі супрацоўнічалі У.​Алоўнікаў, А.​Багатыроў, Ю.​Бяльзацкі, Г.​Вагнер, Я.​Глебаў, С.​Картэс, Пукст, М.​Русін, Ю.​Семяняка, Цікоцкі, А.​Туранкоў і інш. З 1970-х г. пашырыўся падбор фрагментаў з розных муз. твораў павялічылася выкарыстанне запісанай музыкі. Праца бел. кампазітараў у галіне Т.м. з яе спецыфічнымі патрабаваннямі, выразнай, бачнай вобразнасці абумовіла асаблівую відовішчнасць, яркасць, тэатральнасць іх твораў буйной формы — опер, балетаў, сімфоній, сюіт і інш. Музыку да спектакляў розных бел. т-раў стварылі таксама С.​Бельцюкоў, У.​Браілоўскі, В.​Войцік, А.​Залётнеў, В.​Іваноў, В.​Кандрасюк, У.​Кандрусевіч, Б.​Насоўскі, А.​Рананскі, Дз.​Смольскі, Р.​Уласюк і інш. У 1980-х г. вылучылася Т.м. А.​Янчанкі, І.​Лучанка, якая з’яўляецца выразным сродкам характарыстыкі дзейных асоб, робіць вял. эмац. ўздзеянне. У 1990—2000-я г. пастаўлены шэраг драм. спектакляў з адметнай Т.м.: музыка У.​Кур’яна да спектакля «Тутэйшыя» Я.​Купалы (1990), створаная з яго ўдзелам музыка да спектакля «Ідылія» Дуніна-Марцінкевіча (1993), дзе ў якасці цытат-украпін выкарыстаны фрагменты музыкі М.​К.​Агінскага, Ф.​Шапэна, С.​Манюшкі, таксама ўдзельнічае «жывы» камерна-інстр. ансамбль, музыка В.​Капыцько да спектакляў «Князь Вітаўт» (1997) і «Чорная панна Нясвіжа» (2000) А.​Дударава (усе ў Нац. акад. т-ры імя Я Купалы). Традыц. муз. спектаклі для дзяцей і юнацтва (Бел. рэсп. т-р юнага гледача, лялечныя т-ры). Плённа ў гэтай сферы працуе Кандрусевіч. Многія творы Т.м. набылі самастойнае жыццё на канцэртнай эстрадзе, тэлебачанні і радыё (вальс і мазурка Багатырова з музыкі да драмы «Маскарад» М.​Лермантава, песні Семянякі з музыкі да спектакля «Узнятая цаліна», арк. сюіта Э.​Зарыцкага з музыкі да камедыі «Дванаццатая ноч» У.​Шэкспіра, вальс Картэса з музыкі да спектакля «Мой бедны Марат» А.​Арбузава і інш.).

Літ.:

Глумов А. Музыка в русском драматическом театре. М., 1955;

Музыка в драматическом театре. Л., 1976;

Таршис Н. Музыка спектакля. Л., 1978;

Ювченко Н. «Монтаж» — или партитура? // Сов. музыка. 1978. № 11;

Яе ж. Музыка ў пастаноўках першых беларускіх савецкіх драматычных тэатраў // Весці АН БССР. Сер. грамад. навук 1980. № 2;

Яе ж. Музыка ў сучасным драматычным спектаклі: (на прыкладзе пастановак тэатра імя Я.​Коласа) // Мастацтва Беларусі. 1983. № 5;

Яе ж. Музыка ў пастаноўках драматычных тэатраў // Музычны тэатр Беларусі, 1917—1959. Мн., 1993;

Яе ж. Музыка ў пастаноўках драматычных тэатраў // Музычны тэатр Беларусі, 1960—1990. Мн., 1997.

Н.​А.​Юўчанка.

т. 16, с. 100

Беларуская Энцыклапедыя (1996—2004, правапіс да 2008 г., часткова)